Vincent van Gogh leed onder een situatie die de schrijfster Ayn Rand (1905-1982) lang na Vincents dood zou omschrijven als collectivisme. Dit begrip vatte samen waarom Vincent zich ondergeschikt voelde aan alles waarvoor hij werkte. Hij moet het gevoel hebben gehad dat zijn leven en zijn werk alleen maar dienden om de doelen van anderen te bereiken. Dat collectivisme een hoofdrol speelde in zijn leven, zou uiteindelijk medebepalend worden voor zijn ondergang.
Vincents lot om meer voor anderen te moeten werken dan voor hemzelf, lijkt de tijd te hebben meegevoerd naar de daarop volgende eeuwen. Zijn tragische levensverhaal leidt in de 20e en 21e eeuw immers tot een overdreven commercialisatie. Je kunt het zo gek niet bedenken: op allerlei gebruiksvoorwerpen, zoals in december zelfs op kerstballen, staan Vincent of zijn beroemde werken afgebeeld. Door bepaalde acties, bijvoorbeeld een combinatie met Pokémonkaarten, wordt “het begrip Vincent van Gogh” door wereldwijde niet-kunstliefhebbers méér beleefd dan kleur en techniek in zijn prachtige kunstuitingen. Het is allemaal om het grote geld gaan draaien, iets waarvan Vincent van Gogh zelf op voorhand vast niet gecharmeerd zal zijn geweest.
Contracten
Hoewel hij in zijn correspondentie met zijn broer Theo overkwam als onafhankelijk in zijn producties, was hij toch gedwongen om werk te leveren naar een vaste afspraak. Alles wat Vincent schilderde moest immers worden opgestuurd aan Theo. En indirect, via commissies en afhankelijk van de kwaliteit, tevens aan diens Franse werkgever Goupil et Cie. Daar had Vincent in zijn jongere jaren ook zelf voor gewerkt; hij wist dus precies hoe het er bij dat bedrijf met contracten aan toe ging. In ruil voor zijn schilderijen en tekeningen ontving hij van Theo een toelage en soms ook wat meer.
Plichtsgetrouw
Als zo’n situatie echter maar voortduurt en voortduurt, ontstaat het risico dat degene om wie het gaat zich tegen het genoemde collectivisme gaat verzetten. Vincent zag zich in zijn vrijheid van werken ingeperkt en moest onder de druk van zijn contract steeds meer schilderen. Dat deed hij met name aan het eind van zijn leven dan ook plichtsgetrouw: tussen mei en juli 1890 leverde hij in Auvers-sur-Oise liefst zeventig schilderijen af. Daarin moest hij dan ook nog de soms complexe codes verwerken, zodat voor een verdere zelfontplooiing steeds minder ruimte ontstond.
Slavernij
Onder invloed van het collectivisme zag Vincent zijn positie in het bijzonder als een immorele situatie. Die hield in dat van hem als zeer productieve kunstschilder werd geëist dat hij alles in zijn leven moest opgeven voor anderen. Het valt niet uit te sluiten dat Vincent deze min of meer gedwongen opoffering als een vorm van moderne slavernij beschouwde. Dit soort gevoelens kan als een katalysator hebben gewerkt voor de ontwikkeling van zijn aanvankelijk latent aanwezige ziekte.
Dreigend ontslag
Ik kan me zo voorstellen dat Vincents broer Theo zich wel in Vincent kon verplaatsen en de omstandigheden voor zijn onbegrepen en later ziekelijke broer zo nu en dan verzachtte. Maar toen Vincent halverwege het jaar 1890 vernam dat zijn steun en toeverlaat Theo dreigde te worden ontslagen bij de kunsthandel, zag hij het niet meer zitten. Ging Theo’s zwakke gezondheid zijn broer parten spelen bij het vinden van een nieuwe baan? Hoe moest hij nu verder in zijn leven? Hoe kon hij voorzien in zijn levensonderhoud? Waar haalde hij voortaan het geld voor schildersmaterialen vandaan? Welke gevolgen had dit voor zijn contract met Goupil? Donkere wolken pakten zich samen boven Vincents toekomst.
Misbruik
Twintig jaar lang had hij moeten gehoorzamen aan de autoriteit van de (familie)organisaties die zijn leven bepaalden. Het had hem zijn vrijheid en waardigheid ontnomen, die hij op eigen kracht nooit meer zou kunnen herwinnen. Wat hij er misschien aan overhield was zijn enorme creativiteit, waarvan anderen gedurende zijn leven (en ook nu nog) op grote schaal misbruik maakten.
Revanche
Vincent had er bij leven genoeg van. Maar voordat hij het tijdelijke voor het eeuwige verwisselde, nam hij via een van zijn zeventig laatste schilderijen nog wel even wraak op degenen die zijn leven in zijn optiek hadden verwoest. In code, dat wel, en nee, Vincents revanche is niet in het schilderij bovenaan dit artikel gecodeerd…
