Bij ons in Nederland woedt sinds 2015 een maatschappelijke discussie over de (hernieuwde) aanwezigheid van de wolf. In het Frankrijk van de 19e eeuw was dat niet anders. Met als resultaat dat vanaf 1882, en dus ook in de jaren 1888-1889 (de periode dat Vincent van Gogh in Zuid-Frankrijk verbleef) de wolf daar werd bejaagd en tenslotte in 1930 uitgeroeid. In zijn brieven repte Vincent niet over een wolvenprobleem of antropomorfisme. Uit codes in Sterrennacht (1889) blijkt echter dat hij daar wel degelijk een mening over had…

Het viel voor de wolf ook in Frankrijk niet mee om een positief beeld van zichzelf te scheppen. Ja, het dier moest nu eenmaal eten en ja, dan was vee een gemakkelijke prooi. En door het slechte imago kregen ze overal de schuld van, bijvoorbeeld ook als een mens werd aangevallen door een (hondsdolle) zwerfhond. In de 18e eeuw werd in Frankrijk gesproken over het “Beest van Gévaudan”, dat waarschijnlijk een groot uitgevallen wolf was. Dat beest zou tientallen mensen hebben gedood. Een en ander heeft het volksgeheugen en de folklore nog lang beïnvloed.

afb. 1 – het Beest van Gévaudan (Wikimedia Commons)

Als Vincent mensen in zijn omgeving hoorden praten over de toen actuele jacht op de wolf, zal hij ongetwijfeld hebben gedacht aan het bijbelboek Jesaja. Hoofdstuk 11 vers 6 daarvan luidt: “En de wolf zal met het lam verkeren (…). Hij codeerde dit gegeven (er zal vrede heersen) vanwege de dood van onder meer zijn vader in zijn werk “Stilleven met bijbel” uit 1885. Ik schreef daar eerder dit artikel over.

Pa’s zondag

Het overlijden van dominee Theodorus van Gogh eind maart 1885 was een min of meer traumatische ervaring voor Vincent. De begrafenis van zijn vader vond immers plaats op 30 maart 1885, Vincents verjaardag. Met Pasen 1889 moet hij weer aan zijn vader hebben gedacht. Paaszondag 21 april 1889 was de paasdatum, wat voor Vincent klonk als: Pa’s datum of Pa’s zondag. Dat moet hem weer aan zijn verjaardag en het begraven van zijn vader hebben herinnerd.

Om een en ander een plaatsje te geven en om zijn vader te gedenken, besloot hij de betreffende data als basis te nemen voor codes in Sterrennacht:

• 30-3 = de verjaardag van Vincent (30 maart);
• 21-4 = Pa’s datum (Paaszondag 21 april 1889);
• 20-6 = datum van de sterrenhemel op Sterrennacht (20 juni 1889).

Hij zette deze data stuk voor stuk af tegen het Eeuwig Edict van 1611 als zoveelste wetsartikel, zoveelste woord (het sleutelwoord is door mij telkens in hoofdletters gezet):

XXX. (30-3)
Ende om TE obviëren dat (…)

XXI. (21-4)
Ghelijck Wy oock WILLEN dat de thoonen (…)

XX. (20-6)
Ende gelijcker dickwils overcommen difficulteyten OM te (…)

Pisces (Vissen)

De drie gevonden woorden zijn TE WILLEN OM. Ik vul dat aan met de letters VI. Dat is namelijk het geheim van Vincents “Sterrennacht”. Alle op zijn schilderij zichtbare hemellichamen stonden op 20 juni 1889 aan de hemel zoals Vincent dat ongeveer heeft weergegeven. Op één uitzondering na: het sterrenbeeld Vissen heeft hij niet op “Sterrennacht” afgebeeld.

afb. 2 – ©2015-2026 Duyo Geldrop / Jan Bakker WebTeksten

Bestudering van de bovenstaande afbeeldingen wijst uit dat de toren van de kerk op de schilderij-afbeelding, te zien bij Cetus (Walvis), aansluit op de onderkant van de niet zichtbare “V” van Vissen c.q. Pisces. Zo ontstaan als het ware de geheime letters “V” en “I”, wat ook de twee bovenste letters zijn op de klok op Vincents schilderij “De Aardappeleters” (1885):

afb. 3 – de letters VI bovenaan op de klok (linksboven op “De Aardappeleters”) uitvergroot en lichter gemaakt voor een betere zichtbaarheid

Het meespelen van de klok in het geheel duidt erop dat Vincent aandacht schenkt aan “de tijd”, in dit geval met de aanduiding “paastijd” (pa’s tijd).

Met het gevonden “VI” toegevoegd aan de eerder gevonden woorden, wordt de complete code:

TE WILLEN OM VI
= (in anagram)
LIMIET WOLVEN

Deze uitkomst lijkt te suggereren dat de wolf voor wat betreft Vincent niet uitgeroeid hoeft te worden. Het stellen van een limiet aan het aantal wolven kan een goed idee zijn. Maar Vincent bedoelt het hier anders, namelijk dat de limiet is bereikt en dat er wel iets aan gedaan moet worden. Mogelijk verwijst Vincent hiermee naar de “Loi du 3 août 1882 relative à la destruction des loups” (vertaald: Wet van 3 augustus 1882 betreffende de vernietiging van wolven).

Puzzeltje

Spelend met codes gebaseerd op het Eeuwig Edict moet het Vincent zijn opgevallen dat er een alleraardigst puzzeltje kan worden gemaakt van de data rond deze anti-wolvenwet:

• 3-8 (= datum van de wet zelf);
• 4-8 (= datum officiële publicatie van de wet);
• 18-82 (jaar van wet en publicatie).

Roodkapje en oma

Afgezet op het Eeuwig Edict leidt dat tot de volgende uitkomsten (weer als zoveelste wetsartikel, zoveelste woord, met het sleutelwoord door mij telkens in hoofdletters gezet):

III. (3-8)
Bevelen wel ernstelyck aen allen Onsen voorseyden RAEDEN ende andere bancken (…)

IIII. (4-8)
’t Selffde bevelen Wy aen alle subalterne RECHTEREN ende (…)

XVIII. (18-82)
Ende soo verre zy ordineerden eenige substitutie in t’gene voorseyt is, tot proffyte van yemandt, met bespreeck zoo wanneer, ende zoo verre den eersten gheïnstitueerden quaeme te sterven sonder kinderen, t’welck vele hebben ghehouden voor conditionnele ende t’wyffelachtige woorden, causerende groote dispute ende diversiteyt van opiniën, Wy, om daer van een eynde te maecken, verclaeren dat in ghevalle als boven, alzulcke kinderen gheïnstitueert by conditie, zullen verstaen worden gheroepen te zyne naer hueren vadere, den welcken alzoo volgentlijck niet en zal MOGHEN aliëneren de goeden (…)

Samengevat ontstaat hiermee de volgende code, die regelrecht lijkt te verwijzen naar Grimms sprookje “Roodkapje en de Boze Wolf“:

RAEDEN RECHTEREN MOGHEN
= (in anagram)
DEERN EN OMA GERECHT HERN

Buik

In de uitkomst “deern en oma gerecht hern” staat het woord “deern” natuurlijk voor “meisje” (Roodkapje) en “Hern” (Engelse jongensnaam) voor “wolf”, dit laatste vergelijkbaar met in onze tijd “Bram” de wolf. Daarmee krijg je dan “meisje en oma (waren) gerecht (van) wolf“, een duidelijke verwijzing naar het feit dat de wolf Roodkapje en haar oma heeft opgegeten. Toen de jager in het sprookje de wolf te pakken kreeg sneed hij zijn buik open, waarna Roodkapje en haar oma ongedeerd tevoorschijn kwamen.

Shakespeare

Het woord “jager” is hier overigens wat dubbel, want in het sprookje Roodkapje is er eigenlijk sprake van twee jagers: zowel de mens als ook de wolf. Saillant detail dat Vincent mogelijk wist: Shakespeare publiceerde in 1602 het folkloristische toneelstuk “Merry Wives of Windsor” (“De vrolijke vrouwen van Windsor”). Daarin komt een passage voor die “The tale of the Greenman” heet, of “Herne the Hunter” (“Herne de Jager”).

Wind(sor)

De naam “Windsor” is overigens treffend, omdat ik eerder ontdekte dat de wervelingen op “Sterrennacht” de wind voorstellen, in het Rhônedal heet dit meteorologische verschijnsel de mistral. Het sterfjaar van Shakespeare was 1616, het jaartal dat ook terugkomt in de muurankers op de zuidgevel van Kasteel Geldrop. Zoals gebruikelijk bij Vincent keren hier allerlei codes terug die hij ook in andere werken toepaste.

Snor

De verwijzingen naar “Hern” en “Windsor” leiden tot een komische tussenoplossing. Indien het woord “Wind” van de code wordt geïsoleerd uit “Windsor”, blijft “sor” over. In combinatie met “hern” ontstaat “hern sor”, in het Engels/Nederlands “her snor” = (in anagram en vertaald) haar snor, een overduidelijke verwijzing naar de grootmoeder (oma) in de gedaante van de Boze Wolf. Dat gegeven had Roodkapje al moeten waarschuwen, zodat de vraag “Oma, wat heeft u grote oren” eigenlijk overbodig was. Althans, dat vond Vincent kennelijk.

Antropomorfisme

Wat is nu het doel van deze coderingen? Kennelijk wil Vincent de nadruk leggen op antropomorfisme, oftewel het toekennen van menselijke eigenschappen aan bijvoorbeeld dieren. Dit principe komt heel vaak voor in sprookjes en bepaalde boeken (bijv. Animal Farm), maar tegenwoordig ook in cartoons en strips. In het geval van de wolf kan antropomorfisme bijdragen aan een verandering van de wolvendiscussie. Door de wolf te vermenselijken ontstaan er emoties en die kunnen op het oog afdoende beheermaatregelen (afschot) makkelijk frustreren.

Wellicht speelde dit ook al in de tijd van Vincent, maar koos hij ervoor zijn mening daarover in code te ventileren en niet in het openbaar te uiten.

afb. 4 – © Donald Duck