Een grote dreiging in deze tijd is digitale spionage. Of het nu om een ordinaire hack gaat of om AI-gestuurde data-infiltratie, het doel is telkens hetzelfde: informatie vergaren waarmee je je voordeel kunt doen. Of je nu een enkeling, een bedrijf of een land vertegenwoordigt. Het idee is ouder dan je denkt. Al begin 17e eeuw nam de Amsterdamse koopman Isaac Massa (1586-1643, afbeelding boven) het initiatief om op een sluwe manier handel met Rusland te drijven. Met groot economisch succes, totdat tsaar Peter de Grote een eeuw later de rollen omdraaide…
Wie was Isaac Massa? Hij werd in 1586 geboren in Haarlem. Zijn familie was welgesteld, maar Isaac was geen type om daarvan te profiteren. Waarom is niet helemaal duidelijk, maar de avontuurlijk aangelegde Isaac wilde graag naar het toen nog onbekende Rusland. Zijn ouders gingen mee in dat idee; zij stuurden hem naar Moskou om meer van het land te leren.
Isaac kwam terecht in een Rusland dat destijds leed onder burgeroorlogen en hongersnood, een periode (1604-1613) die achteraf de “Tijd der Troebelen” (afb. 1) zou worden genoemd. Isaac Massa maakte geen half werk van zijn verblijf in het oosten. Hij leerde vloeiend Russisch spreken en maakte vriendjes met invloedrijke leden van de Russische adel. Ook schreef hij alles op wat hij waarnam.
Charmes
Het duurde niet lang voordat hij inzag dat dit mysterieuze land kennis en producten bezat die een goudmijn konden betekenen voor zijn eigen thuisland. Nu moest hij alleen nog te weten zien te komen op welke manier hij dat het beste kon aanpakken.
Isaac ontdekte dat je nergens kwam zonder de gunst van de tsaar of de lokale elite. Hij overlaadde Russische functionarissen met westerse luxegoederen: fijne stoffen, uurwerken, sterke drank en wapens. Door zijn charmes en mooie cadeaus wist hij door te dringen tot de directe omgeving van de Russische tsaar.
Kaarten
Het duurde niet lang of Isaac kwam erachter dat de Russen over geheime landkaarten van noordelijke routes beschikten. Van het verbod om kaarten te maken van de noordelijke streken en Siberië trok hij zich niets aan. Hij vroeg reizigers waar ze waren geweest en wat ze onderweg hadden gezien en kocht ambtenaren om.
Op basis van de verkregen informatie tekende hij gedetailleerde kaarten over van Rusland en Siberië. Deze gekopieerde kaarten speelde hij direct door naar het Amsterdamse bestuur en naar cartografen zoals Johannes Blaeu. Zo gaf Blaeu in 1638 deze kaart van Noord-Rusland uit:
Handelsmonopolies
Van alles wat hij zag en meemaakte schreef hij uitgebreide verslagen, die hij verzond naar de Nederlandse stadhouder Maurits en de Staten-Generaal.
Isaac gaf daarbij belangrijke informatie die politiek gebruikt kon worden. Zo vertelde hij over misoogsten in Rusland en over welke problemen er speelden. Hierdoor wist de Republiek dankzij Isaac precies wat er in Rusland speelde, terwijl andere Europese landen daar volstrekt geen weet van hadden.
VOC
De acties van Isaac Massa waren erg lucratief: ze leidden tot handelsmonopolies en grote winstmarges. Vaak wordt gedacht dat de VOC en de specerijenhandel de Republiek rijk maakten. Maar economisch gezien was de handel op de Oostzee en Rusland vele malen belangrijker.
Toen Europa te kampen kreeg met voedseltekorten, wist Massa exclusieve exportvergunningen voor Russisch graan te regelen bij de tsaar. Dit graan werd via de haven van de noordelijke havenstad Archangelsk naar Amsterdam vervoerd.
Moedernegotie
Nederland redde daarmee op de eerste plaats de eigen bevolking, Een gunstig neveneffect was de controle over de Europese graanmarkt. Naast graan zorgde Massa ervoor dat Nederland de belangrijkste afnemer werd van bont uit Siberië, evenals belangrijke grondstoffen voor de scheepsbouw.
Zonder essentiële materialen als teer, hout, en hennep had de Republiek nooit haar grote vloot kunnen bouwen. De lucratieve handel van die tijd in Rusland en het Oostzeegebied werd ook wel “de Moedernegotie” genoemd, ofwel de “de moeder van alle handel”.
Vóór de komst van de Nederlanders hadden de Engelsen het handelsmonopolie in Rusland in handen. Massa wist door zijn doortastende inzet de Engelsen volledig buitenspel te zetten. De Nederlanders betaalden minder tol en werden vooraanstaande handelspartners van het Kremlin.
Machtswisseling
Na de dood van Isaac Massa in 1643 bleef de Republiek van zijn vroeger ingezette handelspolitiek profiteren. Deze situatie kon enkele decennia zonder problemen voortduren. Maar in 1682 trad er een wisseling van de macht op.
Peter de Grote (1672-1725) werd de nieuwe tsaar en dat zette de zaak compleet op z’n kop. Hij en zijn adviseurs zagen al snel in dat de vorige tsaren er een potje van hadden gemaakt. Bij het aantreden van Peter de Grote bezat Rusland een achterhaalde economie en had het land een slecht functionerend leger.
Scheepstimmerman
De nieuwe tsaar zag dat de Russische handel volledig afhankelijk was van voornamelijk Nederlandse tussenhandelaren. Peter begreep dat het roer radicaal om moest en broedde een plan uit dat in aanleg veel weg had van hoe Isaac Massa dat in het begin van de eeuw had aangepakt.
In 1697 reisde Peter de Grote met zijn gevolg naar de Nederlandse Republiek. Peter wilde niet alleen praten, hij wilde leren.
Hij ging incognito (gekleed in eenvoudige kleren) aan de slag als scheepstimmerman in Zaandam en op de werven van de VOC in Amsterdam. Hij nam alle benodigde kennis in zich op, wat veel nuttige gebieden bestreek: bijvoorbeeld scheepsbouw, cartografie, vestingbouw en boekdrukkunst.
Recordtempo
De Hollanders, als vanouds gastvrij van aard, mochten die leergierige Rus wel en lieten hem van alles zien. Dat bleek een historische misrekening. Peter nam na verloop van tijd alle opgedane kennis mee terug naar Rusland en paste die direct toe in allerlei gelederen. Zo kreeg de Republiek een koekje van eigen deeg: in een recordtempo bouwde Peter met de opgedane Nederlandse kennis een eigen handels- en oorlogsvloot.
Het gevolg was dat de Republiek het monopolie op het transport van goederen in de regio verloor. De tsaar stichtte in 1703 een gloednieuwe hoofdstad aan de Oostzee: Sint-Petersburg. De Nederlandse exportmarkt naar Rusland stortte grotendeels in en Rusland werd zelfvoorzienend. Met hoge salarissen in het vooruitzicht werden ingenieurs en cartografen overgehaald om weg te gaan uit Nederland.
Grootmacht
Peter de Grote paste precies dezelfde agressieve methoden toe die Isaac Massa een eeuw eerder had gebruikt. Hij netwerkte, spioneerde, kocht mensen om en kopieerde technologie. Met als resultaat dat Rusland binnen de kortste keren transformeerde van een paradijs voor Nederlandse kooplieden tot een dominante Europese grootmacht.
Saillant detail: in 1710 liet Peter de Grote vlakbij de Admiraliteit in Sint-Petersburg een kleine houten kerk bouwen, die werd gewijd aan Sint Izaäk. Dat was Peters naamheilige. Hij zal dit toeval hebben aangegrepen als een stiekem eerbetoon aan Isaac Massa, zonder wie Peter immers nooit naar de Republiek zou zijn gereisd.
Gouden Eeuw
Het verhaal van Isaac Massa en Peter de Grote dat ik in dit artikel vertel, leest als een vroege geschiedenis van economische oorlogsvoering. Massa liet zien dat een klein land met slimme spionage en veel bluf een groot land economisch naar zijn hand kon zetten. Zijn gewiekste handelen werd daardoor een van de belangrijkste fundamenten voor de rijkdom in de periode die we tot voor kort de Gouden Eeuw noemden.
Maar later bewees Peter de Grote dat economische dominantie nooit permanent is. Door kennelijke arrogantie in combinatie met traditionele gastvrijheid deden de Nederlanders hun belangrijkste troefkaarten (technologische voorsprong en vakkennis) zomaar cadeau aan de concurrent.
Wie het laatst lacht…
Tsaar Peter de Grote maakte zich belangrijke kennis eigen en moderniseerde zijn land ten behoeve van de Russische bevolking. Als ik iets heb kunnen leren van deze 17e eeuwse soap, dan is het wel dat economische spionage tweerichtingsverkeer is.
Zéker in dit geval. De spion die naar het oosten reisde, legde lachend de basis voor een fortuin, maar de spion-tsaar die uit het oosten kwam, lachte uiteindelijk als laatste het best.
