Vincents schilderij “Zeegezicht bij Scheveningen” (1882) lijkt niet meer te tonen dan een boot in de branding van een stormachtige zee. Schijn bedriegt echter. In werkelijkheid is het een politiek beladen werk met een verwijzing naar de erfstadhouder prins Willem V van Oranje-Nassau (1748-1806). In 1795 wilde de prins alle toenmalige Nederlandse koloniën weggeven aan de Engelsen, wat zwak leek, maar waar hij op dat moment een goede reden voor had.
Wat is de achtergrond van dit alles? In 1795 vielen Franse troepen de Nederlandse Republiek binnen. Prins Willem V van Oranje-Nassau sloeg op de vlucht door met zijn familie vanuit Scheveningen per vissersboot naar Engeland te varen. De overtocht was geen pretje. Er stond een stormachtige oostenwind en de temperatuur lag letterlijk ver onder nul.
Kew-brieven
Zijn volle neef, de Britse koning George III (1738-1820) stelde prins Willem V het in Nederlandse stijl gebouwde Dutch House (het huidige Kew Palace) in de Londense Kew Gardens ter beschikking. De prins en zijn familie verbleven daar in totaal ongeveer drie weken. Willem V gebruikte die periode om de beroemde (voor velen beruchte) Kew-brieven te schrijven.
De brieven hielden een strategisch bevel in aan Nederlandse koloniale gouverneurs en militaire gezagsdragers om hun gebieden en schepen vreedzaam over te dragen aan de Engelsen. Vanwege de bezetting door de Fransen van de Nederlandse Republiek, wilde Willem voorkomen dat de overzeese koloniën eveneens in Franse handen zouden vallen. Het leek een slimme gedachte, maar een en ander had op termijn grote onvoorziene gevolgen.
Weigering
Hoewel de Engelsen hadden beloofd de gebieden na de oorlog weer terug te geven, weigerden ze dat bij de uiteindelijke vrede (het Congres van Wenen in 1814-1815). Ze hielden daarbij de meest strategische en winstgevende koloniën in handen. Strategische locaties zoals de Kaapkolonie (Zuid-Afrika), Ceylon (Sri Lanka) en delen van Guyana werden definitief Brits bezit.
Bovendien maakten de Engelsen van de gelegenheid gebruik om de VOC en ook de WIC als concurrenten uit te schakelen. Zij deden dat door de belangrijkste vaarroutes (zoals de Kaaproute en de Straat van Malakka) over te nemen.
Hoewel de Nederlandse vloot al buitenspel was gezet tijdens de Vierde Engelse Zeeoorlog (1780–1784), leidde het Britse handelen tot het definitieve einde van Nederland als maritieme wereldmacht.
Atjeh
Voor Vincent leefde dit historische gegeven extra zwaar, omdat hij trots was op zijn oom Jan (Johannes van Gogh, 1817-1885). In de periode 1877/1878 had hij ruim een jaar bij hem gelogeerd; oom Jan was destijds directeur van de marinewerf in Amsterdam. De Nederlandse Marine lag Vincents oom na aan het hart.
In 1873/74 had hij deelgenomen aan de twee Nederlandse militaire expedities tegen het sultanaat Atjeh in Indonesië. In 1874 was hij benoemd tot ridder in de Militaire Wilhelmsorde, derde klasse. Hij moet vol zijn geweest van verhalen daarover.
Het zwakke optreden van Willem V eind 18e eeuw zal ongetwijfeld wel eens ter sprake zijn gekomen in gesprekken tussen Vincent en zijn oom. Dat Nederland de dominantie op de wereldzeeën aan de Engelsen was kwijtgeraakt, zal hem beslist hebben dwarsgezeten.
Sleutels
Ik neem aan dat Vincent dit gegeven al van te voren had uitgewerkt toen hij in 1882 een stormachtige stranddag in Scheveningen meemaakte. Vincent was toen echt op het strand aan het schilderen. Dat kan worden aangetoond door de vondst van zandkorrels in de verf van het schilderij. Dat gebeurde tijdens de storm, wat hij zou bevestigen in een brief aan zijn broer Theo.
Tegelijkertijd leidt het echter af van de geheime betekenis: een zogenaamd spontaan werk aan het winderige strand dat een vooraf uitgekiende compositie verhult.
De sleutels tot de geheime compositie zijn tweeledig:
- de wimpel van de boot;
- de afmetingen van het schilderij.
ad1. De wimpel in de mast van de boot (afb. 4) is oranjekleurig. Hier lijkt Vincent te willen zeggen dat de “vlag de lading dekt”, in dit geval de familie van Oranje die op de vlucht voor de Fransen de oversteek naar Engeland wil maken.
ad2. De afmetingen van het werk zijn volgens de website van het Van Gogh Museum 36,4 x 51,9 cm. Indien afgezet op het Eeuwig Edict, een tekst uit 1611 die Vincent regelmatig toepaste om zaken te coderen, leidt dat tot een verwijzing naar de wind.
Wind is het bewijs
Het bewijs wordt via het Eeuwig Edict aangetoond door de wetsartikelen XXXVI (36), het vierde woord (door mij in hoofdletters gezet) en om wetsartikel IIII (4), het negende woord. Eigenlijk gaat het om wetsartikel 51, maar omdat er in het Edict maar 47 van bestaan, tel ik door vanaf het begin naar het vierde wetsartikel (51-47=4):
XXXVI.
Ten anderen zoo() DICWILS ghebuert (…)
IIII.
’t Selffde bevelen Wy aen alle subalterne rechteren ENDE justicieren (…)
Een anagram van de gevonden woorden “DICWILS ENDE” is “WIND IS CEDEL“. Een “cedel” is een oud woord voor een bewijsstuk. Door de afmeting 36,4 x 51,9 te gebruiken en toe te passen op het Eeuwig Edict geeft Vincent dus aan dat de wind het bewijs is.
Metafoor
Maar een bewijs waarvan? Met de uitkomst kan ik twee kanten op. Enerzijds zijn de zandkorrels in de verf zoals gezegd het bewijs dat het waaide toen Vincent zijn schilderij maakte. Maar aan de andere kant kan de aflandige wind ook als een metafoor worden gezien.
De christelijke Patriotten zagen de overwinning op de Oranjes in 1795 namelijk als Gods wil om een einde te maken aan corruptie en onrecht. God transformeerde die wil in de stormachtige oostelijke wind, die Willem V en zijn gevolg het land uit blies richting het westen (Engeland).
Omgeploegd
Dat Vincent echt een oostenwind bedoelde weer te geven op zijn schilderij, blijkt wel uit dit fragment van de brief die hij op 26 augustus 1882 schreef aan zijn broer Theo:
Gedurende den storm zag men de golven veel minder en was er minder een effekt als van de voren van een omgeploegd land. De golven volgden zoo snel op elkander dat de een den ander verdrong en er ontstond door de botsing van de watermassas een soort schuim als stuifzand dat het eerste plan van de zee als in een soort waas hulde. Bron van de brief
Vincent schrijft dat de golven veel minder waren tijdens de storm. Dat klopt inderdaad bij een stevige oostenwind. Je krijgt dan een botsing tussen de golven door de harde oostenwind aan de ene kant en de natuurlijke golven die vanuit de zee richting het strand gaan aan de andere kant. Precies zoals Vincent het omschrijft.
De term “omgeploegd land” kan bovendien in dit verband slaan op de machtswisseling in 1795 nadat Willem V zee had gekozen en het land had verlaten. Het is volgens mij de enige manier waarop omgeploegd land kan worden vergeleken met een ruwe zee.
Dilemma
Door een schilderij met de beschreven lading te maken, lijkt Vincent te willen zeggen dat als hij in 1795 had geleefd, hij zich waarschijnlijk had aangesloten bij de Patriotten. Gezien zijn latere sympathie voor de arbeidersklasse en boeren had hij zich ongetwijfeld verzet tegen de macht van de toenmalige elite.
Het had hem tegelijkertijd voor een groot dilemma geplaatst, want in het geheim werkte hij juist samen met de elite (Eeuwig Edict, Kasteel Geldrop). Verder maakte hij deel uit van een conservatieve familie van kunsthandelaren en predikanten. En zijn grootvader van moeders kant had meegeschreven aan de nieuwe Grondwet van 1848.
Het dualistische aspect dat hiermee aan het licht komt, kan Vincent beslist parten hebben gespeeld bij het ontwikkelen van zijn latere mentale problemen.
