Alsof we in de zomer van 2026 nog niet genoeg warmte hadden gehad, kondigde zich eind september een heuse nazomer aan. Dit weerfenomeen kan alleen optreden tussen eind september en begin november. Aan een nazomer in Europa ligt meestal eenzelfde weersituatie ten grondslag. Tussen een depressie op de Atlantische Oceaan en een hogedrukgebied boven Midden-Europa komt een stevige zuidelijke stroming met warme lucht op gang. Van dit weertype kun je profiteren door in de vroege ochtend of late avond tot rust te komen in de natuur, bijvoorbeeld op de heide bij een idyllisch ven.
Al jaren spelen de media helemaal in op de verengelsing van onze samenleving door het fenomeen “Indian Summer” te noemen. Deze term komt uit verslagen van Engelse kolonisten die rond 1770 contacten legden met de oorspronkelijke Amerikaanse Indianen. Daaruit bleek dat ook in Amerika warme nazomers konden optreden. De Indianen hadden daar tijdens de herfstjacht blijkbaar zoveel last van, dat ze het aan de kolonisten vertelden. Die noteerden het vervolgens als “Indian Summer”.
Old wives’ summer?
Waarom de mooie nazomer van 2026 (die tot en met 7 oktober optrad) ook in Nederland “Indian Summer” moet heten, is mij een raadsel. De meteorologische situatie van een dergelijke nazomer in Amerika wijkt immers sterk af van de situatie zoals die zich in Europa voordoet. In Nederland en andere van oorsprong Germaanse en Noordse landen werd en wordt het fenomeen treffend “oudewijvenzomer” genoemd.
Maar dan kunnen we toch best aan die benaming blijven vasthouden? In Duitsland noemen ze het bijvoorbeeld “Altweibersommer“. En als je het dan per se in het Engels wilt, maak er dan “old wives’ summer” van, dan blijf je het dichtst bij de oorsprong van het begrip. Maar nee, puur Nederlandse woorden passen kennelijk niet meer in onze multiculturele samenleving.
Drie Nornen
Tegenwoordig kunnen natuurfotografen zich in de herfstperiode helemaal uitleven. Net als onze verre Europese voorouders raken ook zij gefascineerd door het mysterieuze natuurlijke schouwspel. De Germaanse en Noordse mythologie bracht de met dauwdruppels bedekte spinnenwebben tijdens de nazomer in verband met de zogenaamde schikgodinnen.
Het meest bekend waren de drie Nornen, die door levensdraden te spinnen al bij de geboorte van de mens zijn of haar lot bepaalden. Het Geldrop-Mierlose textielproject “Verleden (ver)weven in heden” lijkt daar voor tweederde op aan te sluiten. De Nornen heetten namelijk Urd (wat eens was), Verdandi (wat geboren wordt om te leven) en Skuld (wat zal zijn). Met andere woorden: verleden, heden en toekomst.
Achtergrond
Aanvankelijk werd dus met het spinnen dat deze lotsgodinnen met name in de nazomer deden, het spinnen van de menselijke levensdraden bedoeld. In latere jaren ontwikkelde deze voorstelling zich naar een beeld waarbij wevende of spinnende oude “wijven” werden vergeleken met de kruis- en veldspinnen die in de vochtig-warme oudewijvenzomer grote webben en lange draden sponnen.
Doordat de Kerk deze heidense en natuurlijke aspecten in de loop der eeuwen steeds verder naar de achtergrond drukte, werd alleen nog in het geheim over mens-natuur-vergelijkingen gesproken. Hier lag mede de oorsprong van een besloten genootschap zoals de Vrijmetselarij, waarbinnen wél vrijuit en vooral veilig over heidense natuurlijke zaken kon worden gesproken.
Pijpenstrootjes
Met name de heidevelden in Brabant, maar ook die op de Veluwe en in Drenthe, ademen in de herfst magie. Kies maar eens vroeg op een zonnige oudewijvenzomerochtend vanuit Geldrop het oude (nieuwe) Katoenpad. Ga daarna bij voorkeur op de fiets verder naar bijvoorbeeld het Kiezelven op de Strabrechtse heide en laat daar gezeten op een bankje de mysterieuze natuur op je inwerken…
Afhankelijk van de windrichting hoor je al dan niet het geruis van de autoweg A67, die de Grote Heide doorsnijdt. De stilte op de heide is dan ook zelden volkomen stil, wat het juist mysterieus maakt. Je kunt het zachte ritselen van de pijpenstrootjes horen, helaas in groten getale aanwezig vanwege het hoge stikstofgehalte in de natuur. De vergrassing laat zich maar moeilijk bestrijden.
Witte wieven
Maar ook het suizen van de wind door de verspreid staande bomen en struiken, of het verre, weemoedige geroep van een roerdomp of andere vogel zorgen voor een magisch decor. Omdat er verder geen menselijk lawaai is, vallen deze kleine geluiden extra op. Het zorgt ervoor dat je eigen ademhaling en hartslag rustiger worden, waardoor je je gewaar wordt van een diepe innerlijke kalmte.
Zittend op het bankje bij het Kiezelven kun je in de nazomer zelfs “oude wijven” ontwaren. Zeker in de vroege ochtend of late avond, als er flarden grondmist (witte wieven) over het water en de heide zweven, krijgt het landschap iets sprookjesachtigs. De horizon verdwijnt, terwijl de wereld om je heen steeds kleiner wordt.
Tijd
Voor die rondwarende witte wieven hoef je niet bang te zijn. Geniet eerder van de kalme natuur die haar eigen onverstoorde ritme heeft, los van onze hectische dagelijkse realiteit. Besef dan wel dat de wereld gewoon blijft draaien, ook als je ervaart dat de wijzers van de tijdklok binnen een gigantisch spinnenwiel als wijzerplaat voor jou eventjes stilstaan.
Leuk artikel, Jan! Ik ben het helemaal met je eens dat we de term ‘oudewijvenzomer’ in ere moeten houden in plaats van altijd maar ‘Indian Summer’ over te nemen. De link die je legt met de Germaanse mythologie en de drie Nornen voegt voor mij echt iets toe. Top!