Welke bron je er ook op naslaat, de oorsprong van het woord “foetsie” (verloren, verdwenen) komt uit het Duits en wordt sinds begin 20e eeuw in het Nederlands gebruikt. Wat dat betreft zijn alle bronnen eenduidig, het is bijna alsof het woord niet eerder in Nederland mág zijn uitgesproken of geschreven. De eerste Nederlander die het Duitse woord “futsch” in dezelfde betekenis overnam als “foetsie” was Vincent van Gogh. Hij verwerkte het in januari 1889 in zijn schilderij “Zelfportret met verbonden oor”. Hiermee verwees hij naar zijn oor-incident en codeerde hij via een Japanse prent dat niet zijn hele oor was afgesneden. Alleen het laatste deel ervan was foetsie.
Vincents werk “Zelfportret met verbonden oor” (afb. 1) is niet zomaar een zelfportret; er schuilt veel meer achter. Het schilderij, dat te bewonderen valt in de Courtauld Gallery in Londen, verwijst enerzijds weliswaar naar de waanzin, het afsnijden van een deel van het oor. Anderzijds hangt er een politieke lading aan.
Die wordt gevormd door de Fuji, een slapende vulkaan die op de achtergrond van het schilderij te zien is bovenaan een Japanse prent. Deze prent, gedrukt vanaf een houtsnede, heette “Geisha’s in een landschap” en was rond 1870 gepubliceerd door de Japanse kunstenaar en uitgever Torakiyo Sato (1831-1901).
Maatschappijkritiek
Bij de genoemde politieke lading gaat het er niet meteen om dat het een Japanse vulkaan is, als wel dat de krater c.q. top van een vulkaan in het algemeen symbool kan staan voor de elite. Zoals Vincent in zijn werk “De Aardappeleters” uit 1885 een zekere maatschappijkritiek ventileerde, doet hij dat met dit zelfportret opnieuw.
Door te coderen dat zijn deels afgesneden oor “Fuji = foetsie” is, legt hij een zekere nadruk op de vulkaan. Die kan figuurlijk een indruk geven van een onvoorspelbare, schijnbaar slapende “top”, die van bovenaf (de regering) neerkijkt op de flanken (het volk). Uiteindelijk is men afhankelijk van de dreigende druk en het gerommel van binnenuit, met name als het volk en de vakbonden broeden op demonstraties en stakingen.
Heinrich Heine
In de inleiding haalde ik al aan dat het Nederlandse woord “foetsie” is afgeleid van het Duitse woord “futsch”. Van Vincent is bekend dat hij vaak buitenlandse literatuur las, liefst in de oorspronkelijke taal. Tot de dichters die Vincent wel aanspraken en die destijds grote populariteit genoten, behoorde de Duitse dichter Heinrich Heine (1797-1856).
In diens satirische en melancholische gedicht “Die Engel” (De Engelen) uit 1852 gebruikte Heine de typisch Duitse uitdrukking “futsch” om aan te geven dat zijn pijnen en liefdesverdriet definitief verloren waren. Bovendien gebruikte hij het woord “krater”, wat voor Vincent wel bij zijn vulkanische thema aansloot en waaruit blijkt dat hij het betreffende gedicht inderdaad gelezen heeft:
(…)
Sie meinen, mein bisschen Liebesglut
Sei nun erloschen im Herzen;
Sie meinen, es sei erloschen mein Blut,
Und FUTSCH seien alle meine Schmerzen.Ach nein, mein Herz ist noch gar nicht tot,
Es brennt noch wie ein Krater;
Und ist auch FUTSCH die Liebesnot,
So bleibt mir doch das Theater!(bron: DBNL.org – “futsch” door mij in hoofdletters gezet)
Vincent van Gogh moet dit als een leuke woordspeling hebben gezien: zijn oorlel “futsch” en de Japanse (slapende) vulkaan “Fuji” samen op één portret.
Jan van Scorel
Maar hoe en waar in het zelfportret komt dit gecodeerd tot uiting? Daarvoor greep Vincent van Gogh terug op eerder toegepaste codes door de vroegere Nederlandse kunstschilder Jan van Scorel (1495-1562). Dat deed hij via diens werk “Twaalf leden van de Ridderlijke Broederschap van de Heilige Lande te Haarlem” (1528). Ik schreef daarover in dit artikel. Door het tussenvoegsel “van” in beider achternamen (Van Scorel en Van Gogh) kon Vincent zijn code op exact dezelfde manier als Van Scorel toepassen.
Jaar
Wel gebruikte Vincent in plaats van Van Scorels code “1520” een ander gecodeerd jaartal. Hij nam daartoe Van Scorels concept van het ezelsoor over, wat natuurlijk heel toepasselijk was op de situatie van Vincent. Hij was nu eenmaal “zo dom als een ezel” geweest om een deel van zijn oor af te snijden.
Met andere woorden, door de code van Jan van Scorel over te nemen, met inachtneming van de lijn vanaf het ezelsoor op Van Scorels schilderij, ontstond:
v | an Gogh
Ook hier was het achter de “v” nieuw ontstane woordje “an” bedoeld als (vertaald uit het Frans) “jaar“. Daarmee refereert hij aan de Japanse prent op zijn werk (zie verderop in dit artikel). Bovendien wilde Vincent ermee het jaar aangeven dat het thema van zijn schilderij weergeeft: het jaar dat hij een deel van zijn oor afsneed.
Dat was in december 1888. Vincent nam vervolgens consequent het principe van de code van Van Scorel over, door het jaartal voluit in het Frans te schrijven:
MILLE HUIT CENT QUATRE VINGT HUIT (= 1888)
(duizend achthonderd achtentachtig)
Net als Van Scorel wilde ook Vincent er daarna een chronogram van maken. Alvorens dat chronogram hierin te herkennen, dat wil zeggen het benadrukken van letters die tevens (deels) een Romeins getal vormen, wil ik eerst ingaan op de duidelijk aanwezig ‘handtekening’ van Vincent:
MILLE HUIT CENT quatre VINGT HUIT
De uitkomst “VINCENT QUATRE (4)” staat, zoals ik hierna zal aantonen, los van het te vinden chronogram. Het volgende resteert nu. De Romeinse letters, waarbij U = V, alsmede de gewone letters GT (7-20 = 720, naar hun alfabetische rangschikking), zijn in rood aangeduid:
MILLE HUIT GT HUIT
Door ook het gewone alfabet te gebruiken, week Vincent af van de zuivere aard van een chronogram. Hij zal dat ongetwijfeld als een leuk extra puzzel-element hebben gezien. Ik denk dat Vincent niet zwaar tilde aan een dergelijke, voor hem nuttige afwijking.
Hoe het ook zij, de uitkomst van het chronogram is M (1000), LL (50+50=100), UU=VV (5+5=10), GT (720) en III (1+1+1=3) = 1833. De resterende letters vormen de tekst THE (QUATRE) TH.
De volledige oplossing van de code is, met het woord “QUATRE” als het cijfer “4”:
VINCENT 1833 THE 4TH
Wat betekent deze uitkomst voor Vincents schilderij? Het meest voor de hand liggend vind ik “een verband” met Japan in het algemeen en de Japanse prent in het bijzonder. Mijn onderzoek wijst uit dat Vincent hier een deel van een periode bedoelt.
Het jaar 1833 kwam in de traditionele Japanse tijdrekening namelijk overeen met het 4e jaar van de Tenpō-periode. Deze periode begon op 10 december 1830 en eindigde op 2 december 1844.
De volledige oplossing van Vincents code is daarmee:
VINCENT 1833 THE 4TH (year of the Tenpō period)
Van de gevonden toevoeging kan een treffend anagram worden gemaakt:
(Vincent) year of the tenpo period = (in anagram) type oor (Vincent) op het eind eraf
Vincent bedoelde met deze uitkomst dat hij over het “type oor” beschikte dat een “lelletje” had voordat hij dat afsneed. Niet iedereen heeft dat namelijk. Veel mensen hebben een loshangende oorlel, net als Vincent kennelijk, terwijl andere mensen een aangehechte oorlel hebben. Zo’n lel zit aan het hoofd vast en loopt als het ware direct vanaf de oorschelp over in de hoofdhuid.
De uitkomst van mijn onderzoek is sensationeel te noemen. Feitelijk zegt Vincent met zijn zelfportret: het was niet mijn hele oor dat werd afgesneden, het was alleen het lelletje.
Foetsie
In juli 2016 werd in het Van Gogh Museum te Amsterdam de tentoonstelling “De waanzin nabij” geopend. Bij die gelegenheid presenteerde de Britse onderzoekster en schrijfster Bernadette Murphy (ca. 1960-) een memo van Vincents arts dr. Félix Rey (1867-1932) waarop hij had aangegeven dat Vincents hele oor was afgesneden.
Helaas kan ik op grond van mijn eigen bevindingen niet anders oordelen dan dat het betreffende memo niet strookt met de waarheid. Het memo was namelijk pas in 1930, twee jaar voor de dood van Félix Rey, geschreven op verzoek van een andere schrijver, de Amerikaan Irving Stone (1903-1989). Bernadette Murphy vond het memo in diens archief. Stone schreef in 1934 de later verfilmde biografische feit-fictieroman “Lust for Life” over het leven van Vincent.
Het is mijns inziens goed mogelijk dat de arts het memo heeft geschreven (ongetwijfeld tegen betaling) op een moment dat zijn geheugen omtrent die ene patiënt-behandeling van eind 1888 meerdere decennia later bijna “foetsie” was…
