De glimlach van Lisa Gherardini (La Gioconda) blijft een wereldberoemd mysterie. Leonardo da Vinci (1452-1519) gebruikte voor zijn werk van ca. 1504 de sfumato-techniek, waardoor de mondhoeken vervaagden. Dit zorgde (en zorgt) ervoor dat Lisa de ene keer vrolijk, daarna weer melancholisch lijkt te zijn, net hoe je er tegenaan kijkt. De Italiaanse kunstverzamelaar en geleerde Cassiano dal Pozzo (1588-1657) was de eerste die de naam “Mona Lisa” officieel documenteerde. Hij was het ook die zijn pupil, de Italiaanse kunstschilder Guercino (1591-1666) de suggestie meegaf om de mysterieuze glimlach als code te verwerken in diens schilderij Et in Arcadia ego.
Guercino voltooide zijn meesterwerk in 1623. Het schilderij (afb. 1) toont twee geschrokken herders, die op een schedel met daaronder een tekst stuiten. Zij lezen in het Latijn dat zelfs in het paradijselijke Arcadië de dood aanwezig is. De bedoeling van Guercino was om informatie te delen met de toeschouwer. Het ging daarbij onder meer om koning Frans I van Frankrijk, Leonardo da Vinci en het Verdrag van Londen uit 1518. En natuurlijk om de glimlach van de Mona Lisa die in het geheel is verwerkt.
Veel mensen denken dat de Latijnse tekst “Et in Arcadia ego” uit de oudheid stamt. De tekst is echter veel jonger en pas bekend sinds Guercino deze titel meegaf aan zijn werk. De bovenrand van de muur op het werk geeft de bewuste tekst weer (afb. 1 in de gele ovaal).
Muis
Op het tafereel is te zien hoe de linker herder wit wegtrekt bij het ontdekken van de schedel. Wat verder opvalt is de aan de schedel knagende muis die Guercino afbeeldde. Daarmee gaf hij in code aan dat de schedel iets met een koning had te maken (uitleg onder afb. 2) .Guercino deed dat met behulp van de Franse taal. Dat was vanwege de Mona Lisa, die Guercino’s beschermheer Cassiano dal Pozzo in het Louvre te Parijs had zien hangen. Maar ook door Leonardo da Vinci, die zijn laatste jaren in Frankrijk doorbracht.
In het Frans heet een muis “souris”. Dat lijkt heel veel op een ander Frans woord, “sourire” = (vertaald) glimlach. En deze glimlach is hier een geheim sleutelwoord. Door tweemaal de laatste twee letters van beide woorden te nemen ontstaat (in anagram) het woord “SIRE“:
SOUR IS (muis)
SOURI RE (glimlach)
“Sire” is sinds de 15e eeuw de aanspreektitel van een koning. Zegt Guercino hier aldus dat de schedel op zijn schilderij toebehoorde aan een koning? Of dat er in elk geval een koning in het spel was?
Reizen
Een anagram van “sire” is het Nederlandse woord “reis”. Dit woordje komt regelmatig in dezelfde spelling voor in oude Nederlandstalige geschriften. Het is in theorie mogelijk is dat Guercino een Nederlands woord gebruikte, want zijn beschermheer Cassiano had veel contacten met Vlaamse meesters. Wat ook meetelt is dat de Nederlanden een van de ondertekenaars waren van het Verdrag van Londen uit 1518. Dat is in Guercino’s werk gecodeerd, daar kom ik verderop in dit artikel op terug.
Er is overigens ook op een andere manier sprake van een “reis” in combinatie met ET IN ARCADIA EGO. Die betekenis zit vervat in een Italiaanse uitleg van het anagram ervan:
ET IN ARCADIA EGO
(= als Italiaans anagram)
GITE NEO ARCADIA (= (vertaald) reizen naar Nieuw Arcadia)
Canada?
Hoewel deze uitleg het “reizen” benadrukt, slaat dat niet op een reis naar “Nieuw Arcadië”, althans niet het nieuwe A(r)cadië in Canada. Er is geen enkele aanwijzing dat het in die koude en winderige streek net zo paradijselijk leven was als in het oude Arcadië in Griekenland. Toch wordt het “Gite Neo Arcadia” als belangrijke aanwijzing meegenomen in de speurtocht naar een schat op Oak Island, nabij het Canadese Nieuwe A(r)cadië.
Kustlijn
In het jaar 1524 bracht de Italiaanse ontdekkingsreiziger Giovanni da Verrazzano (1485-1528) in opdracht van de Franse koning Frans I (1494-1547) de oostkust van het tegenwoordige Noord-Amerika in kaart. Vanwege de beboste kustlijn die hij daar aantrof noemde hij het nieuwe land “Arcadia”. Om alleen hierom de schedel van het schilderij van Guercino toe te wijzen aan koning Frans I van Frankrijk lijkt me wat mager qua bewijs.
Geld
Op dit punt haal ik er in figuurlijke zin even de geheimzinnige glimlach van Lisa Gherardini bij. Insinueert zij dat er nog meer oplossingen mogelijk zijn? Dat kan inderdaad, zo heb ik de aanleiding tot het woord “SIRE” c.q. “REIS” nog niet voldoende uitgewerkt. Mijn conclusie komt immers voort uit de afbeelding van de muis op het werk van Guercino:
SOUR IS (muis)
SOURI RE (glimlach)
Dat pas ik nu als volgt aan:
SOUR IS
SOURI RE
= SOUR SOURI = (in anagram) ROI SUR SOU
“Roi sur sou” is vertaald uit het Frans: “koning (zit) op geld”. Dat kan op zuinigheid duiden, maar ook op iets anders als er op de “u” een accent circonflexe (accent “dakje”) wordt geplaatst. Daaruit volgt “roi sûr sou”, wat staat voor “koning zeker (van) geld”. Dat zou dan toch over Frans I kunnen gaan, want in de tijd van Da Vinci was hij zeker niet onbemiddeld.
Grafrovers
Nog een ander anagram kan “roi sous Ur” zijn, vertaald uit het Frans: “koning onder Ur”. Nu bevindt zich onder de oude stad Ur in het zuiden van Irak (het vroegere Mesopotamië) inderdaad een koninklijke begraafplaats. Die is echter pas in het begin van de 20e eeuw ontdekt door de Britse archeoloog Sir Leonard Woolley.
Wel is de oude stad eeuwenlang geteisterd door grafrovers, maar daar is zoveel onduidelijkheid over, dat dat alleen maar tot speculaties leidt. Ook de koning van Ur valt daarom af als eigenaar van de schedel die Guercino schilderde. Het moet echt om een andere koning of een andere persoon gaan.
Logica
Opnieuw “meldt” zich de geheimzinnig glimlachende La Gioconda, die haar naam pas jaren na haar creatie moet hebben gekregen. Nu geeft zij een aanwijzing over zichzelf. Een anagram van haar toegewezen naam gaat namelijk als volgt:
LA GIOCONDA
= (in anagram):
LOGICA ONDA
Deze oplossing vraagt dus naar de logica van “ONDA”. Ik hussel deze letters door elkaar tot “ADON”, ofwel AD ON. De letters A en D vormen de afkorting van Anno Domini (in het Jaar des Heeren), wat doorgaans wordt toegepast als aanduiding van een jaartal na Christus. In het alfabet staan de resterende letters “O” en “N” op de 15e resp. 14e plaats.
Aldus wordt uit ON het jaartal 1514 gevormd. Waarom 1514 en niet 1415? Wel, daar kan ik makkelijk een logisch (logica!) antwoord op geven. In 1415 was Leonardo da Vinci, de schilder van La Gioconda, nog niet geboren. Hij leefde echter wel in het jaar 1514. Hij was toen 62 jaar oud.
Argonauten
De logica bepaalt aldus dat het jaar 1514 als vroegste tijd moet worden genomen van wat toen gedacht werd en bekend was. Een en ander leidt tot de conclusie dat de bedoelde koning (of persoon) met geld na het jaar 1514 heeft geleefd en/of gereisd.
Dat sluit uit dat de schedel op het werk van Guercino van een koning van Ur of een koning van Arcadië is. Volgens de Griekse mythologie maakte koning Ancaeus van Arcadië wel een grote reis als lid van de vijftig Argonauten, maar dat gebeurde allemaal ver voor Christus. De naam “ARCADIA” is in dit verband een dwaalspoor, zeker als de naam wordt opgesplitst in twee delen: ARCA (ark of boot) en DIA (een eilandje voor de kust van Kreta).
Leo X
Koning Frans I speelde zoals hierboven aangegeven wel degelijk een rol in het geheel. Dat uitte zich met name met betrekking tot de maker van de Mona Lisa, Leonardo da Vinci. In het najaar van 1515 veroverde Frans I de Italiaanse stad Milaan. Daarna zocht hij contact met de toenmalige paus Leo X. Leonardo da Vinci maakte in die tijd deel uit van het gevolg van paus Leo, dankzij enkele praktische adviezen en technische snufjes die hij had bedacht.
In december 1515 organiseerde paus Leo een groot feest in Bologna, waarbij de Franse koning en Leonardo elkaar ontmoetten. Frans was zeer gecharmeerd van Leonardo’s intelligentie en uitvindingen. Hij herkende in de Italiaanse meester iemand die hem veel (financieel) voordeel zou kunnen opleveren en nodigde hem daarom uit om naar Frankrijk te komen.
Clos Lucé
Begin 1516 volgde de officiële uitnodiging, waar Leonardo graag op inging. Hem werd de prestigieuze titel “Eerste schilder, ingenieur en architect van de koning” geboden, waarbij hij volledige vrijheid van werken kreeg. Dus geen opdrachten en ook geen verplichtingen. Hij mocht zich in al zijn creativiteit helemaal uitleven. In financieel opzicht hoefde Leonardo zich ook geen zorgen meer te maken.
Hij kreeg van Frans I een pensioen aangeboden van 700 gouden ecu’s per jaar en de beschikking over het gerieflijke landhuis Clos Lucé in Amboise aan de Loire. Voor Leonardo moet deze grote luxe in het prachtige landschap van de Loire hem echt als een “Nieuw Arcadië” in de oren hebben geklonken…
Dubbele ‘accent circonflexe’
Guercino benadrukt dit gegeven via een taalkundig grapje, we denken weer even aan de glimlach van Lisa Gherardini. Bij mijn eerdere oplossing “roi sûr sou” (koning zeker (van) geld), voegde ik een accent circonflexe (^) toe aan “sur”: “sûr”. Dat zal ik nog een keer doen, maar dan bij het anagram van ET IN ARCADIA EGO. Zoals hiervoor vermeld is dat GITE NEO ARCADIA.
De Italiaanse betekenis van het anagram blijft gelijk: “reizen naar Nieuw Arcadië”, dat dus nu gezocht moet worden rond Amboise aan de Loire. Als ik nu aan het Italiaanse woord “gite” (reizen) een accent circonflexe toevoeg (^), ontstaat het Franse woord “gîte” (onderdak, gastenverblijf). Zoals uit afb. 3 (onder) blijkt, komt de dubbele accent circonflexe (^^) perfect overeen met de puntdaken van de twee vleugels van het landhuis:
Nu de dubbele accent circonflexe (^^) inderdaad lijkt te verwijzen naar de puntdaken van de linker- en de rechter zijvleugel van het landhuis, wil ik even teruggaan naar de bron daarvan. Het ging om twee letters: de “u” in “sûr” en de “i” in “gîte”. Deze twee letters komen beide voor in het woord “souris” (muis).
Goud
Door beide letters (u-i) uit “souris” te filteren, resteert “sors“. Indien de twee buitenste letters (ss) worden gelezen als de afkorting van solis sacerdotibus (alleen voor ingewijden), resteert het woordje “or” (= vertaald: goud).
Neem ik echter de letters “o” en “r” beide apart en bekijk ik hun rangschikking in het alfabet, dan volgt daaruit O=15 en R=18, ofwel 1518. In dat jaar heeft waarschijnlijk iets gespeeld dat met goud te maken heeft.
Wolsey
In 1518 kwam het Verdrag van Londen tot stand. Dat was een niet-aanvalsverdrag tussen de belangrijkste Europese staten van dat moment, naar een ontwerp van de Engelse kardinaal Thomas Wolsey (1473-1530). In totaal ging het om twintig landen, waarvan de belangrijkste waren: Nederland, Frankrijk, Engeland, Spanje, het Heilige Roomse Rijk en de Pauselijke Staten.
(Kunst)schatten?
De staten kwamen onderling overeen om elkaar niet aan te vallen en elkaar te hulp te schieten als een van hen zou worden aangevallen. Het verdrag zou slechts drie jaar standhouden, een periode van relatieve vrede waarin (en dat is een aanname!) mogelijk door de belangrijkste landen werd afgesproken hoe bepaalde kunstschatten het best konden worden gegroepeerd, verborgen en bewaakt.
Het is mogelijk dat hieruit gezamenlijke (dus meertalige) aanwijzingen zijn bedacht met betrekking tot bijvoorbeeld de mysteries van Rennes-le-Château en Oak Island. Het jaartal van het Verdrag (15-18 uit O-R = goud) was daartoe al de eerste geheime aanzet.
Graf
Enfin, hoe het ook zij, Da Vinci zou tot zijn overlijden in 1519 van zijn ommuurde omgeving genieten en nog veel geniale uitvindingen doen. Na zijn dood werd hij begraven in de Saint-Florentinkerk in Amboise. Tijdens de Hugenotenoorlogen (1562–1598) werd deze kerk zwaar beschadigd, waardoor de exacte locatie van zijn graf in de jaren daarna verloren ging. Pas in 1863 groef archeoloog Arsène Houssaye een skelet op met grafsteen-fragmenten die naar Da Vinci verwezen.
Deze resten zijn in 1874 herbegraven in de Kapel van Saint-Hubert in het oude kasteel van Frans I, dat vlak bij Clos Lucé van Da Vinci lag. Helaas ontbreekt bewijs dat dit inderdaad de resten van Leonardo da Vinci zijn. Omdat niemand toegang tot het graf kan krijgen, kan een modern DNA-onderzoek ook geen uitsluitsel geven.
Tot slot nog iets over de identiteit van de oorspronkelijke levende eigenaar van de schedel op het schilderij van Guercino. Dat moet die van Leonardo da Vinci zijn. Ik heb verschillende aanwijzingen gevonden die daarop kunnen wijzen. Zo waren de beenderen van Leonardo nog zoek in de periode dat Guercino zijn werk voltooide, in 1623. Mogelijk ging men ervan uit dat de betreffende botten door reliekjagers verspreid waren geraakt.
Koning
Een andere aanwijzing wordt aangereikt door de biograaf en kunstenaar Giorgio Vasari (1511-1574). Hij schreef dat koning Frans I het hoofd van Leonardo vasthield en ondersteunde op het moment dat het genie zijn laatste adem uitblies. Vasari benadrukte hiermee dat Frans I zijn respect toonde aan de absolute “koning van de kunsten en wetenschappen”.
Waar of niet, kennelijk ging Guercino ervan uit dat hij de schedel van Leonardo schilderde. Het lijkt er namelijk op dat Guercino de initialen van Leonardo da Vinci (LV) slim heeft aangebracht op de “wang” van de schedel:
Duivel
Overigens lijkt hierin een verborgen betekenis te zitten, een verwijzing naar de duivel. Het kon immers niet anders of de – in onze ogen geniale – uitvinder was in de ogen van een 17e eeuwse kunstschilder een personificatie van de duivel of op zijn minst daardoor geïnspireerd.Zoals te zien is in afb. 4 bevinden de initialen LV zich op de “wang” van de schedel.
“Wang van Leonardo” is in het Italiaans (ter herinnering, Guercino was een Italiaan):
guancia di leonardo
= (in anagram)
arcadia duel oignon
In “duel oignon” tref ik een Frans woord aan: “oignon” is (vertaald uit het Frans): “ui”. Deze lettercombinatie (u-i) kwam eerder in dit artikel al ter sprake als onderdeel van het woord “souris”. Voeg ik “ui” toe aan “duel” en schrijf ik de letter “u” zoals wel vaker verscheen in Latijnse teksten als een “v”, dan ontstaat “dvel + ui” = (in het Nederlands) duivel.
Emotie
Deze uitkomst bevestigt niet alleen hoe Guercino over Leornardo da Vinci dacht, maar ook dat de schedel inderdaad die van Da Vinci is! Met als kanttekening dat de glimlach van Lisa Gherardini of La Gioconda of Mona Lisa nu anders uitgelegd kan worden, op een weliswaar enigszins moderne manier. Juist het besef dat Da Vinci onder invloed van de Duivel handelde, kon psychologisch gezien tot een glimlach hebben geleid. Lisa’s gezicht probeerde als het ware de stress op te vangen en een glimlach te forceren tot de verkregen helse informatie emotioneel kon worden verwerkt.
Maar goed, misschien was dit een idee van Guercino om de geheimzinnige glimlach van La Gioconda te verklaren en zo niet, dan is dit laatste beslist voer voor psychologen…
