Het was de vroege ochtend van 20 juni 1889. Bijna iedereen in het psychiatrisch ziekenhuis van St. Paul-de-Mausole in de Provence verkeerde in diepe rust. Bijna, want dat gold niet voor Vincent van Gogh. Die was op dat moment klaarwakker. Zijn schildersezel stond in de kamer die hij als atelier mocht gebruiken. Vanuit het raam tuurde hij naar de heldere nachtelijke hemel. Buiten hoorde hij een ezel ia-en en in gedachten zag hij hem daar ook staan. Wat had Vincent dat ook graag gewild, maar dan als schilder achter zijn eigen houten ezel onder die magnifieke sterrenhemel.
Peinzend dacht Vincent terug aan de twee ezels, de virtuele en zijn lievelings-ezel, de houten standaard voor zijn schilderijen in wording. Waarom heette die driepotige standaard eigenlijk een ezel? Die vraag was niet zo moeilijk te beantwoorden: vanwege de aard van het dier natuurlijk. De ezel hielp immers als lastdier de zwoegende boeren als ze bezig waren met zwaar werk.
Stevig
Zonder te klagen trok het dier boerenkarren voort en zeulde hij spullen mee in manden die aan weerszijden van zijn rug hingen. De houten schildersezel deed feitelijk precies hetzelfde door voor de kunstschilder het relatief zware frame van het doek te dragen. De ezel moest stevig op de grond staan, zodat hij bij de mistral, de stormachtige noordenwind die ook die ochtend waaide, niet omver ging.
Science fiction
Wat Vincent in 1889 om 04:50 in de ochtend niet kon weten, was dat er in de 21e eeuw naast de houten ezel en de ia-roepende echte ezel, een derde ezel bij zou komen: de IA (Frans: Intelligence Artificielle) c.q. de AI (Engels: Artificial Intelligence). In Vincents tijd was iets dergelijks ongetwijfeld afgedaan als science fiction of bovennatuurlijk. Toch waren er toen al dromers die de lijn van de machines die menselijke spieren vervingen (de industrialisatie) doortrokken naar de menselijke geest. Zij sloten een gedeeltelijke indirecte automatisering van het menselijke brein op termijn niet bij voorbaat uit.
Artistes Indépendants
Ter lering en vermaak: vijf jaar daarvoor, in 1884, werd dezelfde afkorting A.I. al gebezigd door een genootschap van Franse kunstenaars met de aanduiding Les Indépendants (de onafhankelijken). Deze organisatie heette de “Société des Artistes Indépendants”. Later zou ook Vincent van Gogh de kans hebben gekregen om hieraan meedoen, maar daar is zoals bekend niets van terechtgekomen.
Variant
In nog geen 150 jaar werd het schijnbaar onmogelijke toch mogelijk. Als je tegenwoordig aan een computer vraagt of die een afbeelding wil maken van “Sterrennacht”, met een levende ezel en geheel in de stijl van Vincent, dan gebeurt dat gewoon (zie afbeelding bovenaan dit artikel, op 28-5-2026 door mij gemaakt met Microsoft Designer en AI). De computer “bekijkt” onder andere het betreffende schilderij van Vincent en “leert” daaruit zijn stijl en techniek, en dat in een kleine minuut. Binnen de kortste keren wordt er een variant van het bestaande schilderij gemaakt: zonder verf, zonder kwasten, zonder ezel, maar met codes en een afspiegeling van zijn geluid: IA-IA (in het Frans).
Natte verf
Dankzij de computer-ezel kan nu iedereen oude schilderijen bewerken en daarbij de eigen fantasie prikkelen. Desnoods pakt men er de ouderwetse houten ezel bij en een met canvas bespannen frame, waarna het computerwerk kan worden nageschilderd met natte verf. En de ezel als dier blijft natuurlijk sowieso bestaan, in de wei en op de (kinder)boerderij.
Waakzaamheid
De oorspronkelijke kunstschilders draaien zich echter zonder twijfel om in hun graf. Daar gáát hun levenswerk… Maar zolang de originelen in de musea en in particuliere verzamelingen op waarde worden geschat, valt het allemaal nog wel mee. Hoewel, waakzaamheid blijft geboden!
