Eind 1885 schilderde Vincent van Gogh het schilderij “Herfstlandschap met vier bomen”. De compositie is geniaal in al zijn facetten. Gecodeerde breedtegraden leiden naar Heeze en Geldrop en naar kasteel Eikenlust in Beek en Donk. Na meerdere aanwijzingen wijst Vincent tenslotte op Isabella van Spanje. Het werk (69 × 87,8 cm) is te zien in het Kröller-Müller Museum te Otterlo.
Volgens een summiere beschrijving op de website van het Kröller-Müller Museum toont het schilderij enkele bomen achterin de tuin van Vincents ouderlijk huis in Nuenen. Helaas is dat wel erg kort door de bocht, want ik kan aantonen dat deze bomen overal konden staan, behalve in Nuenen. De waarschijnlijke plaats is in de buurt van Heeze (dorp bij Eindhoven). Na de totstandkoming van het werk vroeg Vincent namelijk aan een Eindhovense vriend van hem om het doek aan de bewoners van Kasteel Heeze te laten zien.
Reinout Carel
Op basis van dit gegeven heb ik ontdekt dat de op de voorgrond afgebeelde bomen symbolisch de vier kinderen van Jan Diederik van Tuyll van Serooskerken (1773-1843) kunnen voorstellen:
– Annette Elisabeth Constance Aimée (1800-1891)
– Ursula Adèle Aurore (1805-1901)
– Karel August Mari Hyppolitus (1806-1889)
– Reinout Carel, gedoopt als Renaud Charle (1798-1882).
Zoals uit de jaartallen kan worden afgeleid, leefden Annette, Ursula en Karel nog in 1885, maar was Reinout Carel toen al overleden. Het zal duidelijk zijn dat vanuit een dergelijke theorie de meest rechtse (dode) boom op deze Reinout Carel slaat:
Breedtegraden
Gezien de codes in het schilderij, die ik verderop zal toelichten, moet Vincent contacten hebben gehad met de bewoners van Kasteel Heeze. Op die manier kan hij er achter zijn gekomen dat Reinout Carel van Tuyll van Serooskerken in 1823 in Utrecht was gepromoveerd op een proefschrift in de wis- en natuurkunde.
Dat proefschrift had een ingewikkelde titel: Disputatio mathematica inauguralis de latitudine, ex observatis duabus astrorum altitudinis computanda. Zonder hier al te diep op in te gaan, is de algemene strekking ervan dat het om de bepaling van breedtegraden gaat, gezien vanuit de waarnemer.
Hemel
Dit onderwerp interesseerde Vincent beslist, ook uit andere artikelen op deze website blijkt dat hij iets had met coördinaten. Om het niet te ingewikkeld te maken schreef ik voorheen dat hij informatie daarover verkreeg via zijn oom Jan, die een hoge functie had bij de Koninklijke Nederlandse Zeemacht (Marine). Maar in dit geval heeft Vincent mogelijk Reinout Carels proefschrift kunnen inzien en daarbij hebben opgemerkt dat de tekst draaide om (sferische) navigatie.
Het manuscript behandelde een wiskundige en astronomische methode om zoals al aangegeven de breedtegraad waar een waarnemer stond te berekenen, dat wil zeggen de positie van die waarnemer ten opzichte van de evenaar. Twee waargenomen hoogtes van hemellichamen vormden de basis van die berekening. Hoe toepasselijk met betrekking tot wijlen Reinout Carel, wiens “lichaam” immers werd geacht in de “hemel” te zijn.
Ezel
Een en ander moet Vincent op het idee hebben gebracht om enkele breedtegraden op een wel heel bijzondere manier te verwerken in zijn compositie voor het schilderij. De eerste stap had hij al gezet met de vier bomen, die duidden op de adellijke familie van het kasteel in Heeze. Op het schilderij is in de achtergrond een oude vrouw te zien (Afb. 2).
Hij bedoelde daar vermoedelijk freule Ursula mee, die in die tijd al tachtig jaar oud was. Het is bekend dat deze freule op leeftijd dagelijks wandelde in de omgeving van Kasteel Heeze, of dat ze zich daar liet rondrijden in een ezelskar. Die “ezel” stond nu bij de schilder, moet Vincent cynisch hebben gedacht.
121
Om breedtegraden in zijn werk te kunnen coderen, had Vincent, het proefschrift indachtig, naast Heeze een tweede oriëntatiepunt nodig. Van persoonssymboliek stapte Vincent nu over op symboliek betreffende gebouwen, in dit geval kastelen. Zoals ik verderop in dit artikel aantoon, vertegenwoordigen de twee bomen in het midden vlakbij elkaar gelegen de kastelen van Heeze en Geldrop.
Naast dat de vier bomen c.q. de vier boomstammen, stilistisch worden weergegeven als eerst personen en daarna gebouwen, kunnen zij ook worden beschouwd als vier enen. Aan de zuidgevel van Kasteel Geldrop bevinden zich vier verticale muurankers, die als zodanig kunnen worden geïnterpreteerd (IIII). Zie daarover ook dit artikel. Vincent heeft dit gegeven in zijn compositie verwerkt als 1 – 2 – 1 bomen. Daarmee wordt het getal 121 gevormd, dat de uitkomst is van de vermenigvuldiging 11 x 11, opnieuw vier enen:
Overigens komen de getallen “11”, ofwel “elven” ook op een andere manier terug in het schilderij, maar dan via het anagram ervan: elven = (in anagram) leven. Bij elkaar opgeteld gaat het natuurlijk gewoon om vier enen (1+2+1 = 4). Ook dit getal “vier” heeft Vincent op een bijzondere manier in zijn code verwerkt.
De R van ARCADIA”vier”
Vincent hield daartoe met zijn compositie van de vier bomen ook rekening met een schilderij van Nicolas Poussin (1594-1665). Het gaat daarbij om diens werk “Les Bergers d’Arcadie II” uit 1637. Op dat werk wijst een herder naar de letter “R” van “ARCADIA”, wat in het algemeen tevens de laatste letter is van het Nederlandse woordje “VIER“.
Vincent gaf een geheel eigen invulling aan de code met de “R”. Deze letter is afgebeeld op de zijkant van een graftombe en heeft dus beslist iets met de dood te maken. Om op zijn eigen schilderij de dood van de rechterboom (c.q. Reinout Carel van Tuyll van Serooskerken) te benadrukken, gaf Vincent elke boom een virtuele letter. Daarbij kreeg de dode boom een letter “R” toebedeeld:
Door de letter “R” van de dode boom weg te strepen uit “VIER” blijft “VIE” over, het Franse woord voor (vertaald) “LEVEN” en anagram van “ELVEN”. En dat woord “leven” klopt ook, want de bomen met de letters V, I en E zijn duidelijk alle nog in leven.
90°
De twee bomen in het midden staan zoals gezegd dicht bij elkaar. Hetzelfde geldt inderdaad voor de kastelen van Heeze en Geldrop, die zich hemelsbreed maar een kilometer of vijf van elkaar bevinden. Om treffende “breedtegraden” in zijn schilderij te krijgen, hoefde Vincent zijn doek alleen maar 90° naar rechts te draaien. Staande bomen zouden zich in plaats van verticaal nu horizontaal uitstrekken. De twee bomen staan dan niet langer bij elkaar, nee, nu liggen ze vlakbij elkaar, conform de werkelijkheid.
Drie kastelen
Door in het verlengde van die werkelijkheid een afbeelding van Google Earth transparant over het met een kwartslag gedraaide schilderij te leggen, verandert de denkbeeldige letter V, vertegenwoordigd door de linkerboom op het schilderij (nu de bovenste in de breedte) in een liggende V, ofwel een pijltje (<). Dat (ver)wijst dan naar Kasteel Eikenlust (hierna gebruik ik de oorspronkelijke naam: Eyckenlust), gelegen bij het Brabantse dorp Beek en Donk:
De dode boom kreeg geen geografische breedtegraad mee, degene die hiermee bedoeld werd bevond zich immers niet meer op het aardse. Voordat ik verder inga op de betekenis van het hiermee gevonden Kasteel Eyckenlust, belicht ik eerst de breedtegraden van de drie betreffende kastelen.
Et in Arcadia
Indachtig het proefschrift van Reinout Carel gaat het hier niet om ook de lengtegraden, maar alleen om de breedtegraden (van zuid naar noord):
Kasteel Heeze: 51° 22′ NB
Kasteel Geldrop: 51° 25′ NB
Kasteel Eyckenlust: 51° 32′ NB
Eerder schreef ik het artikel “Et In Arcadia Ego: rekenen met coördinaten“. Dat was gebaseerd op hetzelfde schilderij van Nicolas Poussin dat ik hierboven al aanhaalde vanwege de letter “R”. In het betreffende “Et in Arcadia”-artikel onthulde ik op welke manier binnen het raadsel coördinaten dienen te worden gelezen: van rechts naar links, gezien vanaf de graadsymbolen. Met “raadsel” bedoel ik dan de gecombineerde codes van Vincent van Gogh en Rennes-le-Château.
Slede
Nu er hier kennelijk geen lengtegraden in het spel zijn, lees ik alleen de breedtegraden volgens de coördinaten-code, daarna toegepast op het Eeuwig Edict (zoveelste wetsartikel, zoveelste woord), van rechts naar links:
Kasteel Heeze: 51° 22′ = (wetsartikel) 22 (woord) 15
= alwaer
Kasteel Geldrop: 51° 25′ = (wetsartikel 52 minus 47) 5 (woord) 15*
= de
Kasteel Eyckenlust: 51° 32′ = (wetsartikel) 23 (woord) 15
= sal
*Aangezien het Eeuwig Edict maar 47 wetsartikelen heeft, wordt bij meer artikelen in een code weer geteld vanaf het begin. Bij 52 wetsartikelen kom je dan uit op 52 minus 47 = wetsartikel 5.
De uitkomst van de breedte-coördinaten van rechts naar links, afgezet op het Eeuwig Edict wordt:
alwaer de sal = (in anagram) alwaar slede
Misschien beschikten alle drie de kastelen wel over een (arren)slee, maar de slede van Kasteel Geldrop is het meest bekend. In het jaar 1870 kocht toenmalig kasteelheer Hubertus Paulus Hoevenaar een fraaie arrenslee voor zijn gezin, lees eventueel mijn artikel met meer informatie daarover. Het gevonden “alwaar slede” benadrukt aldus Kasteel Geldrop.
Fluyten Lust-hof
Dat Vincent met de code in zijn schilderij tevens verwijst naar “Eyckenlust” is geen toeval. Deze naam dient hier te worden gelezen als “Eyck en Lust“, wat een directe verwijzing is naar de blinde Utrechtse beiaardier en klokkenspecialist Jacob van Eyck (ca. 1590–1657). Van Eyck componeerde onder meer Der Fluyten Lust-hof, een verzameling van zo’n 150 deuntjes blokfluitmuziek.
Van Eyck was actief in Utrecht, net als Reinout Carel, die in Utrecht was geboren en daar in 1882 was overleden. Ruim tweehonderd jaar eerder was Van Eyck elke dag op het Janskerkhof in Utrecht te vinden. Wandelaars luisterden graag naar de melodietjes die hij daar op virtuoze wijze met zijn blokfluit ten gehore bracht. Anno 2026 wordt zijn muziek uit zijn verzameling Der Fluyten Lust-hof nog altijd gespeeld in talloze landen verspreid over de hele wereld.
Over zijn afkomst wordt gespeculeerd. Bekend is evenwel dat hij blind werd geboren als kind van adellijke ouders. Men spreekt dan ook van jonkheer (of jonker) Jacob van Eyck. Het schijnt dat hij zijn kennis over het klokkenspel en carillons opdeed in Heusden, maar dat weet men niet zeker. Persoonlijk denk ik te kunnen aantonen dat hij niet in Heusden, maar vlakbij Kasteel Geldrop woonde en/of studeerde.
Muziek
Eerst terug naar de muziek van Jacob van Eyck. Een heel bekende liedmelodie van hem en zeker ook van toepassing op Vincent, vanwege zijn rond eind 1885 snel naderende reis naar België, is “Stil, stil, een reys“. Van Eyck baseerde zijn melodie op een liedje van de dichter Jan Jansz. Starter (1594-1626). Het betreffende lied van Starter werd in 1616 gepubliceerd door Boudewijn Jansen Wellens in “’t Vermaeck der Jeught”.
Frappant is het begin van de eerste regel van de bijbehorende bladmuziek, die Starter in 1621 met de titel “De Nieuwe Laboré” publiceerde:
De eerste vier noten van “Stil, stil, een reys” kunnen dus staan voor de vier verticale muurankers (IIII = 1111) aan de zuidgevel van Kasteel Geldrop. Daarnaast verwijst het jaar van publicatie van de muziek door Jan Jansz. Starter naar het jaartalanker 1616 op dezelfde zuidgevel!
Vieja
De vraag is nu wat Vincent hier allemaal mee bedoelde. Waar leidt dit toe? Wel, dat wordt duidelijk als de eerste vier noten van de muziek worden vergeleken met zijn schilderij:
De eerste vier noten lijken zowel op de vier verticale muurankers (IIII) van Kasteel Geldrop als op de vier stammen van de bomen op Vincents schilderij (Afb. 9). Bovendien wordt via Vincents schilderij gesuggereerd dat de “dode” letter “R” uit “REYS” (net als eerder uit “VIER“) dient te worden verwijderd. Wat dan uit “REYS” resteert, zijn de letters “E-Y-S”, wat het anagram is van het Engelse woord “YES”. Vertaald naar het Nederlands: “JA”. Vervolgens achter elkaar gelezen als “VIEJA” (= Spaans voor oude vrouw) is dat dus Vincents bevestiging dat het inderdaad een oude (en geen jonge) vrouw is die hij op de achtergrond van zijn werk heeft geschilderd:
I.C.E.
Er is echter een tweede betekenis voor de resterende letters “EYS” uit “REYS”. En die verkrijg ik door het als (klinkt als) “IJS” te vertalen in het Engels naar “ICE”. Naast de letterlijke betekenis zijn dat ook de initialen I.C.E. van Isabella Clara Eugenia. Zij was een dochter van de Spaanse koning Filips II (1527-1598). Na het overlijden van haar echtgenoot Albrecht van Oostenrijk in 1621, zou zij tot aan haar eigen dood in 1633 landvoogdes blijven van de (Spaanse) Zuidelijke Nederlanden.
Eeuwig Edict
Het feit dat Vincent ook Isabella van Spanje meecodeerde in zijn compositie is niet toevallig. Samen met haar echtgenoot was Isabella immers verantwoordelijk voor de publicatie op 12 juli 1611 (jaartalcombinatie van 1111 en 1616) van het Eeuwig Edict. En dat was het document (de Nederlandse versie daarvan) waaraan Vincent van Gogh een groot deel van zijn codes ontleende!
